Tüp Bebek Tedavisine Başlamadan Önce Yapılan Testler

Tüp bebek (IVF) tedavisine başlamadan önce yapılan testler, tedavinin kişiye uygun şekilde planlanmasına yardımcı olur. Amaç; yumurtalık rezervi ve hormon düzenini değerlendirmek, rahim içi ortamı ve tüpleri incelemek, sperm parametrelerini görmek, bulaşıcı hastalık taramalarını tamamlamak ve gerekiyorsa genetik/ek tetkiklerle riskleri netleştirmektir. Hangi testlerin isteneceği; yaş, gebelik öyküsü, adet düzeni, bilinen hastalıklar, daha önceki tedaviler ve muayene bulgularına göre değişebilir.

Aşağıda IVF öncesi en sık kullanılan test ve değerlendirmeleri, ne işe yaradıkları ve genellikle ne zaman yapıldıklarıyla birlikte bulabilirsiniz.

1) İlk değerlendirme: Öykü, muayene ve temel planlama

Testlerden önce ayrıntılı bir görüşme ve muayene yapılır. Bu aşamada:

• Daha önceki gebelikler, düşükler, dış gebelik öyküsü
• Adet düzeni, yumurtlama belirtileri, ağrılı adet veya endometriozis şüphesi
• Geçirilmiş ameliyatlar, enfeksiyonlar, kronik hastalıklar ve kullanılan ilaçlar
• Sigara/alkol gibi yaşam tarzı etkenleri
• Çiftin ne kadar süredir çocuk istediği ve daha önce uygulanan tedaviler
  değerlendirilir. Bu bilgiler, hangi tetkiklerin öncelikli olduğunu belirler.

2) Kadın için yumurtalık rezervi ve hormon testleri

IVF planlamasında en kritik başlıklardan biri yumurtalık rezervi ve hormonal dengedir. Sık kullanılan testler şunlardır:

AMH (Anti-Müllerian Hormon)

AMH, yumurtalık rezervi hakkında fikir verir. Tek başına “kesin sonuç” vermez; yaş, ultrason bulguları ve diğer hormonlarla birlikte yorumlanır. Genellikle döngünün herhangi bir gününde istenebilir (yaklaşımlar değişebilir).

Adetin 2–3. günü hormonları (FSH, LH, E2)

Adet döngüsünün erken döneminde bakılan FSH, LH ve estradiol (E2) düzeyleri, yumurtalık yanıtı ve uyarım protokolünün planlanmasında yardımcı olabilir. Bu testlerin yorumu kişiye özeldir.

Progesteron (gerektiğinde)

Ovulasyon zamanlaması veya bazı düzensizlikler için belirli günlerde istenebilir.

TSH ve serbest T4 (Tiroid fonksiyonları)

Tiroid fonksiyon bozuklukları, üreme sağlığını etkileyebilecek faktörler arasında sayılır. Bu nedenle TSH (ve gerektiğinde serbest T4) değerlendirmesi sık yapılır.

Prolaktin

Yüksek prolaktin düzeyleri adet düzenini ve yumurtlamayı etkileyebilir. Şüphe durumunda istenebilir.

Diğerleri (kişiye göre)

Bazı durumlarda D vitamini, açlık glukozu/HbA1c gibi metabolik değerlendirmeler veya ek hormon testleri planlanabilir. Bu testler her kişide rutin olmayabilir.

3) Ultrason değerlendirmesi ve antral folikül sayımı (AFC)

Transvajinal ultrason, hem rahim hem yumurtalıklar hakkında bilgi verir. IVF öncesinde:

• Antral folikül sayımı (AFC) ile yumurtalık rezervi hakkında ek veri elde edilebilir.
• Yumurtalık kistleri, endometriozis şüphesi, miyomlar veya rahim içi yapısal bulgular değerlendirilebilir.
  Ultrason bulguları, hormon testleriyle birlikte uyarım protokolünün kişiselleştirilmesine katkı sağlar.

4) Rahim içi değerlendirme: Endometrium ve kavite

Embriyonun tutunması rahim içi ortamla ilişkilidir. Bu nedenle rahim içinin değerlendirilmesi önemli olabilir. Sıklıkla kullanılan yöntemler:

Vajinal ultrason ile rahim ve endometrium değerlendirmesi

Endometrium kalınlığı/patterni, polip veya miyom gibi olası sorunlar açısından tarama sağlar.

Salin infüzyon sonografisi (SIS) (bazı durumlarda)

Rahim içine serum verilerek ultrasonla rahim kavitesi daha ayrıntılı incelenebilir; özellikle polip ve submukoz miyom şüphesinde tercih edilebilir.

Histeroskopi (gerektiğinde)

Rahim içine kamera ile girilerek doğrudan değerlendirme yapılır. Genellikle ultrason/SIS ile şüpheli bulgu varsa veya tekrarlayan başarısızlık/tekrarlayan düşük öyküsü gibi durumlarda planlanabilir. Her kişiye rutin uygulanmayabilir.

5) Tüplerin değerlendirilmesi (gerektiğinde)

Tüplerin durumu her IVF hastasında aynı öneme sahip olmayabilir; ancak özellikle hidrosalpenks (tüpte sıvı birikimi) gibi durumlar IVF planını etkileyebileceği için değerlendirilebilir.

HSG (Rahim filmi)

Rahim içi ve tüplerin açıklığı hakkında bilgi verir. IVF’ye geçmeden önce bazı hastalarda istenir; bazılarında klinik gereklilik yoksa istenmeyebilir.

6) Erkek için semen analizi ve ek değerlendirmeler

IVF planlamasında erkek faktörü değerlendirmesi temel basamaktır.

Semen analizi (sperm testi)

Sperm sayısı, hareketliliği ve morfolojisi gibi parametreler incelenir. Örnek verme öncesi perhiz süresi gibi koşullar laboratuvarın standardına göre değişebilir. Tek bir test her zaman yeterli olmayabilir; sınırda veya değişken sonuçlarda tekrar istenebilir.

İleri sperm testleri (kişiye göre)

Bazı klinik senaryolarda ek laboratuvar yöntemleri değerlendirilebilir. Hangi testin gerekli olduğu, semen analizi ve çiftin öyküsüne göre belirlenir.

Erkek hormon testleri (gerektiğinde)

FSH, LH, total testosteron gibi testler; özellikle belirgin sperm azalması veya klinik şüphe durumunda istenebilir.

Ürolojik değerlendirme (gerektiğinde)

Varikosel, geçirilmiş enfeksiyon/ameliyat, anatomik nedenler veya ek klinik bulgular varsa ürolojik değerlendirme planlanabilir.

7) Bulaşıcı hastalık taramaları ve temel kan testleri

Hem hasta güvenliği hem de laboratuvar süreçleri açısından bazı taramalar istenebilir. Sıklıkla:

• Hepatit B (HBsAg), Hepatit C (anti-HCV)
• HIV
• Sifiliz (VDRL/RPR vb.)
  gibi testler değerlendirilir. Ayrıca tam kan sayımı, kan grubu, biyokimya gibi temel testler de kişisel duruma göre planlanabilir.

Bu taramaların kapsamı, ülke mevzuatı, merkez uygulamaları ve kişisel risk faktörlerine göre farklılık gösterebilir.

8) Genetik testler: Herkese mi yapılır?

Genetik testler çoğu zaman “rutin herkes için zorunlu” değildir; belirli durumlarda gündeme gelir. Örneğin:

• Şiddetli erkek faktöründe (çok düşük sperm sayısı gibi) bazı genetik incelemeler
• Tekrarlayan gebelik kaybı öyküsünde ebeveyn karyotip analizi
• Ailede bilinen kalıtsal hastalık öyküsü varsa taşıyıcılık taramaları
• Embriyolara yönelik genetik tarama/inceleme seçenekleri (klinik endikasyona göre)
  gibi başlıklarda hekim değerlendirmesiyle planlanabilir.

9) Testler ne kadar sürer, ne zaman tamamlanır?

Testlerin bir kısmı adet döngüsünün belirli günlerinde yapılırken (ör. 2–3. gün hormonları), bazıları döngüden bağımsız planlanabilir (ör. enfeksiyon taramaları). Rahim filmi veya SIS/histeroskopi gibi işlemler için de döngünün uygun günleri seçilebilir. Bu nedenle “tek bir standart süre” yoktur; ancak çoğu çiftte ön değerlendirme ve testlerin tamamlanması birkaç hafta içinde organize edilebilir.

10) Sonuçlar nasıl kullanılır?

IVF öncesi testler genellikle şu kararları destekler:

• Uyarım protokolü ve ilaç dozlarının kişiselleştirilmesi
• ICSI gibi laboratuvar yöntemlerine ihtiyaç olup olmadığı
• Rahim içi ile ilgili ek işlem gerekip gerekmediği
• Transferin aynı döngüde mi yoksa sonraki döngüde mi planlanacağı
• Eşlik eden hormonal/metabolik durumların düzenlenmesi gerekliliği

Bilgilendirme

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Hangi testlerin gerekli olduğu ve sonuçların nasıl yorumlanacağı kişiye göre değişir; değerlendirme, takip eden yetkili sağlık meslek mensubunun muayenesi ve klinik kararı ile yapılmalıdır.

Yazar:
Op. Dr. Necip Öztürk

Dr. Necip Öztürk (Kadın Hastalıkları ve Doğum / Tüp Bebek) – 1967 Besni doğumludur. GATA’dan 1991’de mezun olmuş, 1994-1998’de GATA Haydarpaşa’da uzmanlık eğitimini tamamlamıştır. TSK’da çeşitli birimlerde hekimlik ve yöneticilik yapmış; 2000-2004’te Van Askeri Hastanesi’nde görev almış, GATA’da ÜYTE (tüp bebek) eğitimi almıştır. Temmuz 2009’da Jandarma Tabip Yarbay rütbesiyle emekli olmuş; 17.08.2009’dan bu yana Mersin Tüp Bebek Merkezi’nde görev yapmakta ve merkezin direktörlüğünü yürütmektedir.

İletişim